 |
| तस्बिर / लेखक |
-अनुराग बम
सामाजिक सञ्जालमा देखिएको जीवनलाई वास्तविक जीवनको पूर्ण प्रतिरूप ठान्नु ठूलो भूल हुन सक्छ।
आजको युगमा इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जाल मानव जीवनको अभिन्न हिस्सा बनिसकेको छ। बिहान आँखा खुल्नेबित्तिकै मोबाइल हेर्ने र राति निदाउनुअघि अन्तिम पटक स्क्रिन हेर्ने बानी धेरै मानिसको दिनचर्या बनिसकेको छ। यसले संसारलाई नजिक ल्याएको छ, सूचना आदानप्रदानलाई सहज बनाएको छ, ज्ञान र अवसरका ढोकाहरू खोलेको छ। तर यहीँ साधनको अत्यधिक र अविवेकी प्रयोगले मानिसलाई मानसिक, भावनात्मक र सामाजिक रूपमा प्रभावित पनि गरिरहेको छ।
सामाजिक सञ्जालको एउटा विशेषता के हो भने यसले जीवनको सम्पूर्ण चित्र देखाउँदैन, केवल "हाइलाइट" मात्र देखाउँछ। मानिसले आफ्नो अपमान, असफलता, आँसु, तनाव, ऋण वा संघर्षको भिडियो कमै राख्छ। बरु सम्मान पाएको, घुम्न गएको, राम्रो लुगा लगाएको, नयाँ गाडी किनेको, पुरस्कार जितेको वा रमाइलो गरेको क्षण मात्र सार्वजनिक गर्छ।उदाहरणका लागि, कुनै व्यक्ति दिनभरि कामको तनावमा होला, अनेक समस्या झेलिरहेको होला, तर उसले सामाजिक सञ्जालमा समुद्र किनारमा खिचिएको एउटा मुस्कुराएको तस्बिर मात्र पोस्ट गर्छ। त्यो तस्बिर हेर्ने अर्को व्यक्तिले उसको जीवन पूर्ण रूपमा सुखी छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सक्छ। यहींबाट तुलना सुरु हुन्छ, र तुलना धेरैपटक दुःखको कारण बन्छ।
हामी आफैंलाई पनि हेर्दा यही कुरा लागू हुन्छ। कहिलेकाहीँ बिदा मिलाएर घुम्न जाँदा दिनभरि खिचिएका दर्जनौं तस्बिरमध्ये सबैभन्दा राम्रो एउटा तस्बिर मात्र पोस्ट गरिन्छ। त्यसले त्यो दिनको सम्पूर्ण वास्तविकता होइन, केवल एउटा सुन्दर क्षण मात्र देखाउँछ। त्यसैले सामाजिक सञ्जालमा देखिएको जीवनलाई वास्तविक जीवनको पूर्ण प्रतिरूप ठान्नु ठूलो भूल हुन सक्छ।
अर्कोतर्फ, सामाजिक सञ्जालको एल्गोरिदमले मानिसको ध्यान तान्ने सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन्छ। एउटा भिडियो हेर्दै जाँदा अचानक "नराम्रो श्रीमानका लक्षण", "नराम्रो श्रीमतीका लक्षण", "नबोल्ने मानिसको स्वभाव", "बोल्ने मानिसको स्वभाव", "फलानो खानु ठिक", "फलानो खानु बेठिक" जस्ता भिडियोहरू आउँछन्। केही समयपछि यस्ता परस्पर विरोधी सामग्रीले मानिसलाई जानकारीभन्दा बढी अन्योलमा पार्न सक्छ।
जब अश्लील, उत्तेजक वा सनसनीपूर्ण सामग्रीहरू अनायासै देखापर्छन्। यस्ता सामग्रीले क्षणिक रूपमा मन तान्न सक्छन्, तर दीर्घकालमा सोच, व्यवहार र भावनामा प्रभाव पार्न सक्छन्।
अझ गम्भीर कुरा त तब हुन्छ जब अश्लील, उत्तेजक वा सनसनीपूर्ण सामग्रीहरू अनायासै देखापर्छन्। यस्ता सामग्रीले क्षणिक रूपमा मन तान्न सक्छन्, तर दीर्घकालमा सोच, व्यवहार र भावनामा प्रभाव पार्न सक्छन्। मानिसले आफूले खोजेको भन्दा धेरै कुरा देख्न थाल्छ, र कहिलेकाहीँ ती कुराहरू उसको मनमा अनावश्यक रूपमा बस्न पुग्छन्।सामाजिक सञ्जालको अर्को समस्या भनेको सबैलाई विशेषज्ञको रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति हो। एउटाले भन्छ, "यो खाना स्वास्थ्यका लागि उत्तम छ।" अर्कोले भन्छ, "यही खाना सबैभन्दा हानिकारक छ।" एउटाले भन्छ, "सफल हुन दिनको चार घण्टा मात्र सुत्नुपर्छ।" अर्कोले भन्छ, "आठ घण्टाभन्दा कम सुत्नु नै अपराध हो।" यस्ता विरोधाभासी सन्देशहरूको भीडमा मानिसले आफ्नो विवेकभन्दा बढी अरूको आवाज सुन्न थाल्छ।
तर दोष सामाजिक सञ्जालको मात्र होइन। आगोले खाना पनि पकाउँछ र घर पनि जलाउँछ। दोष आगोमा होइन, प्रयोगमा हुन्छ। सामाजिक सञ्जाल पनि त्यस्तै हो। यहीँ माध्यमबाट कसैले नयाँ सीप सिक्छ, व्यवसाय गर्छ, पुस्तक पढ्ने प्रेरणा पाउँछ, संसारका उत्कृष्ट शिक्षकहरूको ज्ञान प्राप्त गर्छ। अर्कोतर्फ, कसैले घण्टौं स्क्रोल गरेर समय, ध्यान र मानसिक शान्ति गुमाउँछ।
साँचो चुनौती सामाजिक सञ्जाल छोड्नु होइन, त्यसलाई नियन्त्रणमा राख्नु हो। साधनको मालिक बन्नु हो, साधनको दास होइन। जब मानिसले सामाजिक सञ्जाललाई आफ्नो जीवनको एउटा सानो हिस्सा बनाउँछ, त्यसले फाइदा दिन्छ। तर जब सामाजिक सञ्जालले उसको सोच, समय, भावना र आत्ममूल्यको नियन्त्रण लिन थाल्छ, तब समस्या सुरु हुन्छ।
जीवन एक पाठशाला हो जहाँबाट हजारौं शिक्षाका ढोका खुल्ने र बन्द हुने गर्छन् दुखसुख भनेको नदि जस्तै हो कहिले अग्लो पहराबाट झर्नु पर्छ भने कहिले समथल ठाउँबाट बग्नु पर्छ।
अन्ततः सम्झनुपर्ने कुरा के हो भने सामाजिक सञ्जालमा देखिएको जीवन प्रायः सम्पादित हुन्छ, तर वास्तविक जीवन असम्पादित हुन्छ। त्यहाँ फिल्टर हुन्छ, यहाँ वास्तविकता हुन्छ। त्यहाँ केही सेकेन्डको मुस्कान हुन्छ, यहाँ वर्षौंको संघर्ष हुन्छ। त्यसैले अरूको हाइलाइटसँग आफ्नो सम्पूर्ण जीवन तुलना गर्नु अन्याय हो।जीवन एक पाठशाला हो जहाँबाट हजारौं शिक्षाका ढोका खुल्ने र बन्द हुने गर्छन् दुखसुख भनेको नदि जस्तै हो कहिले अग्लो पहराबाट झर्नु पर्छ भने कहिले समथल ठाउँबाट बग्नु पर्छ। आनन्द भनेको हावा जस्तै हो । छ तर महसुस हुन्न महसुस भएको दिन शरीरले थेग्न सक्दैन पनि हाँसो खुसी आँसु सबै हामिले आर्जन गरेका सम्पत्ति हुन् अनन्त एकदिन हामी सँग यमराजलाई बुझाउने यहीँ सम्पत्ति अर्थात् कर्म बाहेक केही रहन्न।
त्यसैले मानिसले मोबाइलको स्क्रिनभन्दा बाहिरको संसारलाई पनि समय दिनुपर्छ—परिवारलाई, साथीलाई, कामलाई, स्वास्थ्यलाई, पुस्तकलाई, प्रकृतिलाई र आफ्नै विचारलाई। किनकि जीवन सामाजिक सञ्जालमा देखिने पोस्टहरूभन्दा धेरै ठूलो, धेरै गहिरो र धेरै वास्तविक हुन्छ।
अन्तत.मैले पनि सामजिक संन्जाल नियालेको करिब एक दशक बढी भयो कहिले ज्ञानका कुरा कहिले मनोरंजनका क्लिप हेर्ने गरेको हुन्छु खबर आदान प्रदान गर्ने मुख्य यन्त्र नै यहीँ बनेको छ फेसबुकमा आउने रिलहरुले यहीँ सिकाइरहे पर्दा भित्रको दुनियाँ भन्दा पर्दा बाहिरको दुनियाँ वास्तविक दुनियाँ हो म सामाजिक संन्जालको बिरोधि हैन केवल सचेत प्रयोगकर्ताको पक्षधर भने अवश्य हुँ ।
#SocialMedia #DigitalLife #MentalHealth #LifeLessons #DigitalWellbeing #SocialMediaAwareness #सामाजिकसञ्जाल #जीवनदर्शन #सचेतप्रयोग #मानसिकस्वास्थ्य #यथार्थजीवन #नेपालीलेख #विचार #RaralayaViews #फेसबुक
