 |
| तस्बिर / दाँया , दुर्गा प्रसाई , बाँयाँ धवल शमसेर राणा |
नेपाली राजनीतिमा पछिल्लो समय देखिएको वैचारिक अन्योल र एजेन्डाको संकटको एउटा नयाँ उदाहरण दुर्गा प्रसाई र धवल शमशेर राणाले घोषणा गरेको भनिएको ‘सनातनी समाजवादी पार्टी’ हो। पहिलो दृष्टिमै यो नामले जिज्ञासा जगाउँछ, तर गहिरिएर हेर्दा यसले गम्भीर सैद्धान्तिक प्रश्नहरू पनि उठाउँछ।
❝ ‘सनातन’ र ‘समाजवाद’ एउटै वैचारिक धरातलका अवधारणा होइनन्; तिनका आधार, उद्देश्य र दृष्टिकोण नै फरक छन्। ❞
‘सनातन’ शब्द कुनै राजनीतिक विचारधारा वा शासन प्रणालीको नाम होइन। यो अनादिदेखि चलिआएको जीवनदर्शन, मूल्य प्रणाली र आध्यात्मिक चेतनासँग सम्बन्धित अवधारणा हो। यसको केन्द्रमा धर्म, कर्तव्य, नैतिकता, कर्म र आत्मबोध रहेका छन्। सनातनको अर्थ नै शाश्वत, अनन्त र कालातीत भन्ने हुन्छ। त्यसैले यो कुनै विशेष राजनीतिक वादको सीमाभित्र बाँधिन सक्ने अवधारणा होइन।
यसको विपरीत, समाजवाद आधुनिक राजनीतिक–आर्थिक चिन्तनको उपज हो। औद्योगिक क्रान्तिपछि विकसित भएको यो अवधारणाले आर्थिक समानता, स्रोतको वितरण र राज्यको भूमिकालाई केन्द्रमा राख्छ। समाजवादको आधार मुख्यतः भौतिक तथा आर्थिक सम्बन्धहरूमा रहेको छ। त्यसैले यसको मूल चिन्ता अध्यात्मभन्दा बढी सामाजिक र आर्थिक संरचनामा केन्द्रित हुन्छ।
यही कारणले सनातन दर्शन र समाजवादबीच स्वाभाविक वैचारिक संगम खोज्न कठिन देखिन्छ। इतिहासमा समाजवादी र विशेषगरी मार्क्सवादी धाराले धार्मिक तथा परम्परागत संरचनाहरूलाई आलोचनात्मक दृष्टिले हेरेको पाइन्छ। त्यसैले ‘सनातनी समाजवाद’ भन्ने नामले दुई फरक वैचारिक संसारलाई एउटै छातामुनि ल्याउने प्रयास गरेको आभास दिन्छ।
यदि यसको उद्देश्य धार्मिक आस्था र सामाजिक न्यायका एजेन्डालाई एकैसाथ अघि बढाउने हो भने त्यसका लागि स्पष्ट वैचारिक व्याख्या आवश्यक हुन्छ। अन्यथा यो अवधारणा केवल भावनात्मक आकर्षणका लागि बनाइएको राजनीतिक नारा मात्र बन्न सक्छ।
❝ कुनै पनि राजनीतिक शक्तिको विश्वसनीयता उसको नामभन्दा बढी उसको सिद्धान्त, नीति र कार्यक्रमबाट मापन गरिन्छ। ❞
अझ रोचक पक्ष के छ भने यो अवधारणालाई अघि सार्ने नेताहरूको राजनीतिक पृष्ठभूमि र कार्यशैली पनि एकरूप देखिँदैन। त्यसैले पार्टीको नाम जत्तिकै यसको भावी वैचारिक दिशा पनि प्रश्नको घेरामा रहेको देखिन्छ।
लोकतान्त्रिक समाजमा नयाँ राजनीतिक शक्ति गठन हुनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो। तर कुनै पनि नयाँ अभियानले दीर्घकालीन प्रभाव छोड्न वैचारिक स्पष्टता, नीतिगत स्थिरता र व्यवहारिक कार्यक्रम प्रस्तुत गर्नुपर्छ। केवल धार्मिक भावना र राजनीतिक असन्तुष्टिलाई मिसाएर बनाइएको समीकरणले कति दूरसम्म यात्रा गर्न सक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर समयले दिनेछ।
वैचारिक नवप्रयोगका रूपमा वा राजनीतिक विरोधाभासका रूपमा हालका लागि भने ‘सनातनी समाजवाद’ नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ बहसको विषय बनेको छ।
#अग्नीबाँण #Opinion #सनातनी_समाजवाद #नेपालीराजनीति #दुर्गाप्रसाई #धवलशमशेर #विचार #राजनीतिकविश्लेषण
