विश्वभर बढ्दो चिन्ता: “हान्टाभाइरस” फेरि चर्चामा - कोरोना भन्दा कम फैलिने तर बढी घातक भाइरस

Photo / hantavirus

- कमल बिरही थापा 

विश्वले कोरोना महामारीको भयावह अनुभवबाट बिस्तारै सामान्य जीवनतर्फ फर्किन खोजिरहेका बेला फेरि अर्को भाइरसले विश्व समुदायको ध्यान तानेको छ। Hantavirus Infection अर्थात् “हान्टाभाइरस” नामक दुर्लभ तर खतरनाक भाइरस अहिले अन्तर्राष्ट्रिय बहसको विषय बनेको छ। विशेषगरी सन् २०२६ मा अन्तर्राष्ट्रिय क्रुज जहाज “MV Hondius” मा संक्रमण देखिएपछि विभिन्न देशहरूले सतर्कता बढाएका छन्। स्वास्थ्य विज्ञहरूले यो भाइरस कोरोना जस्तो तीव्र गतिमा नफैलिने भए पनि संक्रमित व्यक्तिका लागि अत्यन्त जोखिमपूर्ण हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्।

हान्टाभाइरस मुख्यतः मुसा तथा अन्य कृन्तक जनावरबाट मानिसमा सर्ने भाइरल संक्रमण हो। यो “Hantaviridae” परिवारअन्तर्गत पर्ने भाइरस हो, जसको पहिचान पहिलो पटक दक्षिण कोरियाको हान्टान नदी आसपासको क्षेत्रमा गरिएको थियो। सन् १९७६ मा वैज्ञानिकहरूले यो भाइरस अलग गरी पहिचान गरेपछि त्यस क्षेत्रकै नामबाट “Hantavirus” नाम राखिएको हो। यद्यपि यसको लक्षण भने कोरियन युद्धताका नै सैनिकहरूमा देखिएको इतिहास भेटिन्छ। त्यसबेला हजारौं सैनिकहरू रहस्यमय ज्वरो, मिर्गौलाको समस्या तथा अत्यधिक कमजोरीका कारण बिरामी परेका थिए। पछि अनुसन्धान गर्दा त्यसको कारण यही भाइरस भएको पुष्टि भएको थियो।

यो भाइरस मुख्य रूपमा संक्रमित मुसाको पिसाब, दिसा वा थुकबाट फैलिन्छ। जब ती पदार्थहरू सुक्छन्, त्यसबाट निस्किएको सूक्ष्म धुलो हावामा मिसिन्छ र मानिसले सासमार्फत शरीरभित्र लिँदा संक्रमण हुन सक्छ। विशेषगरी लामो समय बन्द रहेका गोदाम, पुराना घर, खेतबारी, गोठ तथा जंगल आसपासका क्षेत्रमा जोखिम बढी हुन्छ। कतिपय अवस्थामा मुसाले टोकेपछि पनि संक्रमण हुन सक्छ। दक्षिण अमेरिकामा देखिएको “Andes strain” नामक प्रकार भने सीमित रूपमा मानिसबाट मानिसमा पनि सर्न सक्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन्, जसले स्वास्थ्य क्षेत्रलाई थप चिन्तित बनाएको छ।

हान्टाभाइरस संक्रमणका सुरुवाती लक्षण सामान्य फ्लु वा भाइरल ज्वरोसँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छन्। संक्रमित व्यक्तिमा सुरुमा उच्च ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, शरीर तथा मांसपेशी दुख्ने, अत्यधिक थकान हुने, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने, पखाला लाग्ने तथा पेट दुख्ने समस्या देखिन सक्छ। केही दिनपछि अवस्था गम्भीर बन्दै जाँदा बिरामीलाई सास फेर्न गाह्रो हुने, छाती भारी हुने तथा फोक्सोमा पानी जम्ने समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। यही अवस्थालाई “Hantavirus Pulmonary Syndrome (HPS)” भनिन्छ, जुन अत्यन्त घातक मानिन्छ। समयमै उपचार नपाएमा बिरामीको मृत्यु समेत हुन सक्छ।

इतिहास हेर्दा हान्टाभाइरसले विभिन्न देशमा गम्भीर प्रभाव पारेको देखिन्छ। सन् १९९३ मा अमेरिकाको Southwest क्षेत्रमा HPS को ठूलो प्रकोप फैलिएको थियो, जहाँ संक्रमितमध्ये करिब २७ प्रतिशतको मृत्यु भएको थियो। त्यसपछि चिली र अर्जेन्टिनामा Andes strain का कारण पटक–पटक संक्रमण फैलिएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएका छन्। हालै मे २०२६ मा अन्तर्राष्ट्रिय क्रुज जहाज “MV Hondius” मा संक्रमण देखिएपछि फेरि विश्व स्वास्थ्य समुदाय सतर्क बनेको छ। जहाजका यात्रु विभिन्न देश पुगेपछि उनीहरूको खोजी तथा स्वास्थ्य निगरानी सुरु गरिएको छ। केही संक्रमितको मृत्यु भएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले उल्लेख गरेका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार हान्टाभाइरस र कोरोना फरक प्रकृतिका भाइरस हुन्। कोरोना भाइरस अत्यन्त छिटो मानिसबाट मानिसमा फैलिन सक्ने भएकाले विश्वव्यापी महामारी बनेको थियो। तर हान्टाभाइरसको संक्रमण दर तुलनात्मक रूपमा कम छ, किनकि यो मुख्यतः मुसाबाट सर्छ। तथापि यसको मृत्युदर भने धेरै उच्च मानिन्छ। केही strain मा मृत्युदर ३० देखि ४० प्रतिशतसम्म पुग्ने अध्ययनहरू छन्, जबकि कोरोना भाइरसको औसत मृत्युदर तुलनात्मक रूपमा निकै कम थियो। त्यसैले विज्ञहरू भन्छन् - “कोरोना धेरै फैलिने भाइरस थियो, हान्टाभाइरस कम फैलिने तर बढी घातक भाइरस हो।”

हालसम्म हान्टाभाइरसविरुद्ध पूर्ण रूपमा प्रभावकारी खोप वा निश्चित औषधि विकास भइसकेको छैन। बिरामीको अवस्थाअनुसार अक्सिजन, ICU उपचार तथा सहायक चिकित्सा सेवा दिइन्छ। त्यसैले यसको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको रोकथाम नै हो। घर वरिपरि मुसा नियन्त्रण गर्नु, फोहोर सफा गर्दा मास्क र पञ्जा लगाउनु, लामो समय बन्द रहेको कोठा खोल्दा पहिले हावा चल्न दिनु, मुसाको पिसाब वा दिसा भएको ठाउँ डिसइन्फेक्ट गर्नु तथा खाना खुला नराख्नु अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ। ग्रामीण तथा जंगल आसपासका क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरू विशेष सावधान रहन स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले आग्रह गरेका छन्।

विश्वले कोरोना महामारीबाट एउटा ठूलो पाठ सिकेको छ - सानो बेवास्ताले पनि ठूलो संकट निम्त्याउन सक्छ। अहिले हान्टाभाइरस विश्वव्यापी महामारी बनेको छैन, तर यसको उच्च मृत्युदर, नयाँ strain हरूको विकास र सीमित उपचार सुविधाका कारण यसलाई गम्भीर रूपमा हेरिएको छ। स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार समयमै जानकारी, सावधानी र सतर्कताले मात्रै सम्भावित जोखिम कम गर्न सकिन्छ।

#Hantavirus #VirusAlert #GlobalHealth #HealthNews #PublicHealth #StaySafe